ادعای مطرحشده مبنی بر ترویج خرافات توسط طرفداران امام خمینی از طریق شایعه دیده شدن تصویر ایشان در ماه، بر اساس شواهد و اسناد تاریخی نادرست است. بررسیها نشان میدهد که این شایعه، نه یک پدیده خودجوش از سوی هواداران انقلاب، بلکه بخشی از یک عملیات روانی برنامهریزیشده توسط سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) با عنوان «طرح ماهان» بوده است. هدف این طرح، تضعیف اعتقادات مذهبی مردم و بیاعتبار کردن نهضت انقلابی از طریق انتشار خرافات بود. امام خمینی نیز شخصاً این شایعه را “توهم” و “بازی” خوانده و مردود دانستند.
شرح تفصیلی
ادعای دیده شدن تصویر امام خمینی در ماه، در آستانه انقلاب اسلامی و در فضای پرتنش سال ۱۳۵۷ شمسی مطرح شد و به سرعت گسترش یافت. با این حال، اسناد و اعترافات مقامات امنیتی رژیم پهلوی و همچنین واکنش شخصیتهای برجسته آن دوران، نشان میدهد که این روایت منشأ متفاوتی داشته است.
طرح ماهان؛ عملیات روانی ساواک:
بر اساس اظهارات حسن ثنا، مشاور امنیتی پرویز ثابتی (رئیس وقت ساواک)، سازمان ساواک با بودجه قابل توجهی بالغ بر ۲۰ میلیون تومان و با همکاری موساد، طرحی تحت عنوان «طرح ماهان» را به تصویب رساند. هدف اصلی این طرح، ترویج خرافاتی بود که به راحتی قابل تکذیب باشند تا از این طریق، هم اعتقادات مذهبی مردم تضعیف شود و هم نهضت انقلابی بیاعتبار گردد. ثنا در این خصوص توضیح میدهد: «دیده شدن تصویر امام در کره ی ماه و یا اینکه مو لای قرآن بودن، مو لای سوره بقره بودن که هر که ساعت سه بعد از ظهر قرآن رو باز کنه در روز به خصوصی، لای سوره بقره یک مو هست که همه این طرح ها در تهران بلکه در ایران انجام شد این طرح تحت عنوان «طرح ماهان» در ساواک برای سست کردن اعتقادات مذهبی مردم انجام شد این طرح در زمان نخست وزیری ازهاری انجام شد بیست میلیون تومان دولت تصویب کرد در اختیار ساواک گذاشت.» این اظهارات به وضوح نشان میدهد که شایعه مذکور، محصول یک برنامهریزی هدفمند از سوی دستگاه امنیتی رژیم بوده است.
تکذیب توسط امام خمینی:
آیتالله هاشمی رفسنجانی در مصاحبهای با روزنامه جمهوری اسلامی نقل کرده است که خود امام خمینی این شایعه را قویاً رد کردهاند:
«شایعاتی در تهران حسابی پیچیده بود که عکس ایشان را مردم شبها در ماه میبینند – ما که هرچه نگاه میکردیم نمیدیدیم- ولی خیلی شایع بود، همه میگفتند عکس ایشان را میبینند. بعد که ایشان آمدند ایران من یک بار از ایشان پرسیدم. گفتم: وقتی این شایعات بود شما خودتان هم به ماه نگاه کردید؟ ایشان خندید گفت این بازیها را هیچ وقت باور نکنید. کسی در ماه عکس ندارد، توهم میشود.» ( مصاحبه آیتالله هاشمی رفسنجانی با روزنامه جمهوری اسلامی)
این نقل قول، هرگونه انتساب این شایعه به عنوان یک باور ترویج شده توسط شخص امام یا با تأیید ایشان را نفی میکند.
واکنش روحانیون و تفسیر پدیده:
خاطره آیتالله شبیری زنجانی از جلسهای در مشهد مورخ ۲۴ دی ۱۳۵۷، نشاندهنده واکنشهای متفاوت به این شایعه در میان روحانیون است:
آقای اخوان مرعشی میگفت: در مشهد من، آقای خامنهای، آقای [واعظ]طبسی تولیت، آقای میرزا جواد آقا تهرانی، آقای آشیخ علی فلسفی و آشیخ مهدی نوقانی در اتاقی بودیم. گفتند: الان عکس آقای خمینی در ماه ظاهر شده است. ما انکار کردیم و گفتیم اینچنین نیست. آقای طبسی گفت: آقا بیایید ببینید! الآن پیداست و به زور ما را بیرون کشانید. آمیرزا جواد آقای تهرانی که میدانست این حرف اصلی ندارد، از اتاق بیرون نیامد. من به ماه نگاه کردم و گفتم: من که چیزی نمیبینم. آقای طبسی با تندی گفت: تو همیشه مناقشه میکنی، نباید همه چیز را انکار کنی! آقای فلسفی گفت: من چیزی حس نمیکنم. آقای خامنهای گفت: چشمهای من ضعیف است لذا نمیتوانم شهادت بدهم، ولی مثل اینکه کَلَفهای ماه [لکههای روی ماه]قدری بیشتر شده است، یعنی مثل اینکه تفاوتی حس میکنم. آشیخ مهدی نوقانی گفت: من عبا و عمامهای میبینم، ولی خویی است یا خمینی تشخیص نمیدهم. غرض اینکه علاقه افراد در ادراک آنها اثر میگذارد. (منبع: کتاب جرعهای از دریا، ج. ۳: ص۶۶۹ )
در این جلسه، برخی از حاضران، در ابتدا به نوعی تحت تأثیر قرار گرفته بودند، اما برخی دیگر مانند میرزا جواد آقا تهرانی و آیتالله فلسفی، این ادعا را نپذیرفته و آن را ناشی از «علاقه افراد در ادراک» دانستند. آیتالله شبیری زنجانی در نقل این ماجرا نتیجه میگیرد که «علاقه افراد در ادراک آنها اثر میگذارد.» این پدیده از دیدگاه علمی، به عنوان «پارتیدولیا» (Pareidolia) شناخته میشود که در آن مغز انسان تمایل دارد الگوهای آشنا (مانند چهره) را در تصاویر یا محرکهای تصادفی و نامشخص (مانند لکههای ماه) تشخیص دهد. این توضیح علمی، مبنای هرگونه واقعیت عینی برای دیدن چهره در ماه را رد میکند.
اقدامات مشابه ساواک:
شایعه دیده شدن تصویر در ماه، تنها نمونهای از عملیاتهای روانی ساواک در آن دوران نبود. در همان مقطع، شایعات دیگری نظیر پیدا شدن موی امام در قرآن یا انتشار خوابهای ساختگی نیز با هدف مشابه، یعنی پیوند زدن انقلاب با خرافات و زیر سؤال بردن مشروعیت آن، منتشر میشد. این اقدامات، نشاندهنده یک الگوی رفتاری سازمانیافته از سوی رژیم پهلوی برای مقابله با نهضت انقلابی است.
با توجه به مستندات تاریخی، اعترافات مسئولان ساواک، تکذیب صریح این ادعا توسط امام خمینی و شخصیتهای مذهبی، و تبیین علمی پدیده مورد نظر، میتوان نتیجه گرفت که شایعه دیده شدن عکس امام در ماه فاقد هرگونه پایه واقعی بوده و در واقع بخشی از یک جنگ روانی طراحی شده توسط رژیم پهلوی برای مهار انقلاب اسلامی و بیاعتبار کردن آن محسوب میشود.
شفافیت روششناسی
فرآیند اعتبارسنجی این گزاره بر پایه تحلیل دقیق اسناد تاریخی معتبر، شامل اظهارات مقامات امنیتی وقت، خاطرات و مصاحبههای شخصیتهای کلیدی دوران انقلاب، و بررسی منابع علمی مرتبط استوار است. در این راستا، ابتدا گزاره اصلی مورد شناسایی قرار گرفت. سپس، با جستجو در آرشیوهای تاریخی و مصاحبههای مستند، اطلاعات مربوط به منشأ و ماهیت شایعه “دیدن تصویر در ماه” جمعآوری شد. ارجاع به اظهارات حسن ثنا، مشاور امنیتی ساواک، به عنوان منبع دست اول از درون سیستم امنیتی رژیم، و همچنین نقل قولهای آیتالله هاشمی رفسنجانی و آیتالله شبیری زنجانی، به عنوان شاهدان و ناظران وقایع، به اعتباربخشی به تحلیل کمک شایانی کرد. در نهایت، با استفاده از توضیح علمی پدیده پارتیدولیا، جنبههای غیرواقعی و ذهنی این ادعا تبیین شد تا ابهامات احتمالی برطرف گردد. این روششناسی، با هدف ارائه یک تحلیل جامع و بیطرفانه و شفافسازی حقایق تاریخی، طراحی شده است.
بخش تعاملی
از شما مخاطب گرامی دعوت میشود تا نظرات، سؤالات و پیشنهادات خود را در خصوص این بررسی با ما در میان بگذارید. مشارکت شما به بهبود فرآیند اعتبارسنجی و گسترش دانش عمومی کمک شایانی خواهد کرد. ما مشتاق شنیدن دیدگاههای شما هستیم.
